Mezon ilmiy nashrlarning halolligini ta’minlash uchun Nashr etikasi qo‘mitasi (Committee on Publication Ethics, COPE) tamoyillari va tavsiyalariga amal qiladi. Quyidagi qoidalar muharrirlar, taqrizchilar va mualliflar uchun birdek majburiy.
Muharrirlarning majburiyatlari
- Qo‘lyozma faqat ilmiy ahamiyati, originalligi, metodologiyasining puxtaligi va jurnal qamroviga mosligi asosida baholanadi. Mualliflarning jinsi, millati, dini, fuqaroligi, tashkiloti yoki siyosiy qarashlari qarorga ta’sir qilmaydi.
- Muharrir qo‘lyozma haqidagi ma’lumotni mualliflar, taqrizchilar va zarur hollarda tahririyat a’zolaridan boshqa hech kimga oshkor qilmaydi.
- Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa (masalan, qo‘lyozmani muharrirning hammuallifi yoki shogirdi yuborgan bo‘lsa), qo‘lyozma boshqa muharrirga topshiriladi. Tahririyat a’zolarining o‘z maqolalari ularning ishtirokisiz ko‘rib chiqiladi.
- Nashr to‘lovi tahririyat qaroriga hech qanday ta’sir qilmaydi: to‘lov masalasi maqola qabul qilingandan keyingina ko‘riladi.
- Qoidabuzarlik haqida xabar kelsa, muharrir COPE sxemalariga muvofiq tekshiruv o‘tkazadi.
Taqrizchilarning majburiyatlari
- Taqrizchi qo‘lyozmani xolis va o‘z vaqtida baholaydi; belgilangan muddatga ulgurmasa, tahririyatni darhol xabardor qiladi.
- Qo‘lyozma maxfiy hujjat hisoblanadi: uni boshqalarga ko‘rsatish, muhokama qilish, o‘z maqsadlarida foydalanish yoki sun’iy intellekt xizmatlariga yuklash taqiqlanadi.
- Mualliflar bilan manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa (hamkorlik, raqobat, bir tashkilotda ishlash), taqrizchi taklifni rad etadi.
- Izohlar asosli, aniq va hurmat bilan yoziladi; shaxsiyatga oid tanqidga yo‘l qo‘yilmaydi.
- Taqrizchi qo‘lyozma bilan boshqa nashr o‘rtasida sezilarli o‘xshashlik yoki boshqa qoidabuzarlik belgilarini sezsa, tahririyatga xabar beradi.
Mualliflarning majburiyatlari
- Originallik. Yuborilgan ish mualliflarning o‘z ishi bo‘lishi, avval nashr etilmagan va boshqa nashrda ko‘rib chiqilmayotgan bo‘lishi kerak. Boshqalarning g‘oyalari, ma’lumotlari va matnlari manbaga havola bilan keltiriladi.
- Mualliflik. Muallif sifatida faqat tadqiqot g‘oyasi, dizayni, ma’lumotlarni yig‘ish yoki tahlil qilishga sezilarli hissa qo‘shgan, matnni tayyorlash yoki tanqidiy qayta ko‘rib chiqishda qatnashgan va yakuniy variantni ma’qullagan shaxslar ko‘rsatiladi. «Hurmat yuzasidan» mualliflik va mualliflikni sotish qat’iyan man etiladi. Qo‘lyozma yuborilgandan keyin mualliflar tarkibini o‘zgartirish faqat barcha mualliflarning yozma roziligi va asosli sabab bilan amalga oshiriladi.
- Ma’lumotlarning ishonchliligi. Ma’lumotlarni to‘qib chiqarish, soxtalashtirish yoki tanlab ko‘rsatish ilmiy qoidabuzarlik hisoblanadi. Tahririyat birlamchi ma’lumotlarni so‘rashi mumkin.
- Takroriy nashr. Bitta tadqiqot natijalarini asossiz ravishda bir necha maqolaga bo‘lish yoki bir xil natijalarni qayta nashr etishga yo‘l qo‘yilmaydi.
- Oshkoralik. Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish manbalari albatta ko‘rsatiladi.
- Etika qoidalari. Odamlar ishtirokidagi tadqiqotlar Xelsinki deklaratsiyasiga muvofiq, etika qo‘mitasi ruxsati va ishtirokchilarning xabardor qilingan roziligi bilan o‘tkaziladi.
- Xatolarni tuzatish. Nashr etilgan maqolada jiddiy xato aniqlansa, muallif tahririyatni darhol xabardor qiladi.
Plagiat va o‘xshashlikni tekshirish
Har bir qo‘lyozma dastlabki ko‘rik bosqichida matndagi o‘xshashlikni aniqlaydigan dastur yordamida tekshiriladi. O‘xshashlik foizi yagona mezon emas: muharrir mos kelgan qismlarning tabiatini — to‘g‘ri rasmiylashtirilgan iqtiboslar, standart usul tavsiflari yoki haqiqiy ko‘chirmachilik ekanini — alohida baholaydi. Umumiy o‘xshashlik 20 foizdan yoki bitta manba bilan o‘xshashlik 5 foizdan oshsa, qo‘lyozma batafsil tekshiriladi. Aniqlangan plagiat, jumladan o‘z-o‘zini plagiat qilish (avvalgi nashrlaridan havolasiz foydalanish), qo‘lyozmani rad etishga, nashr etilgan maqolani esa qaytarib olishga asos bo‘ladi.
Sun’iy intellektdan foydalanish
- Sun’iy intellekt vositalari muallif bo‘la olmaydi, chunki ular ish uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga ololmaydi.
- Generativ SI vositalaridan (masalan, katta til modellaridan) foydalanilgan bo‘lsa, mualliflar vositaning nomini va qaysi maqsadda ishlatilganini «Materiallar va usullar» qismida yoki minnatdorchilikda ko‘rsatadi. Imlo va uslubni tekshiradigan oddiy vositalar uchun bu talab qilinmaydi.
- Matn, ma’lumotlar, iqtiboslar va xulosalarning to‘g‘riligi uchun to‘liq javobgarlik mualliflar zimmasida. SI tavsiya qilgan manbani tekshirmasdan keltirish qo‘pol xato hisoblanadi.
- SI yordamida yaratilgan yoki o‘zgartirilgan tasvirlar, agar bu tadqiqot usulining bir qismi bo‘lmasa va usullar bo‘limida tavsiflanmasa, qabul qilinmaydi.
- Taqrizchilar va muharrirlar qo‘lyozmalarni SI xizmatlariga yuklamaydi, chunki bu maxfiylikni buzadi.
Tuzatishlar va maqolani qaytarib olish
Nashr etilgan maqolalar ilmiy manba sifatida o‘zgarmas holda saqlanadi. Xato aniqlansa:
- xulosalarga ta’sir qilmaydigan xatolar uchun tuzatish (erratum yoki corrigendum) e’lon qilinadi va u asl maqolaga bog‘lanadi;
- natijalarning ishonchliligiga jiddiy shubha tug‘ilsa va tekshiruv davom etayotgan bo‘lsa, xavotir bildirilgani haqida ogohlantirish (expression of concern) e’lon qilinishi mumkin;
- natijalarning ishonchsizligi, plagiat, takroriy nashr yoki boshqa jiddiy qoidabuzarlik tasdiqlansa, maqola COPE tavsiyalariga muvofiq qaytarib olinadi (retraksiya). Maqola sahifasi saqlanib qoladi va «qaytarib olingan» deb belgilanadi, sababi ko‘rsatilgan bildirishnoma e’lon qilinadi.
Shikoyatlar va apellyatsiyalar
Tahririyat qaroriga rozi bo‘lmagan muallif qaror chiqqan kundan boshlab 30 kun ichida asoslangan apellyatsiya yuborishi mumkin. Apellyatsiyani ushbu qo‘lyozma bo‘yicha qaror qabul qilishda ishtirok etmagan muharrir ko‘rib chiqadi; zarur bo‘lsa, qo‘shimcha taqrizchi jalb qilinadi. Ilmiy qoidabuzarlik, manfaatlar to‘qnashuvi yoki tahririyat faoliyatiga oid shikoyatlarni info@mezon.nordicuniversity.org manziliga yuboring. Har bir shikoyat ro‘yxatga olinadi, 5 ish kuni ichida qabul qilingani tasdiqlanadi va COPE tavsiyalariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.